-बाबुराम फ्युबा
| लेखक:गोपाल फ्युबा तामाङ | विधा:अनुसन्धान | प्रकाशक:दामन पाख्रिन स्मृति प्रतिष्ठान | संस्करण: प्रथम, २०८२ |
परिचय
“खनियाबास बिद्रोहका नायक: दामन पाखिन” पुस्तक गोपाल फ्युबा तामाङव्दारा लिखित एक महत्वपूर्ण अनुसन्धानमूलक कृति हो, जसले नेपालको राजनीतिक इतिहासका एक उपेक्षित तर साहसी व्यक्तित्व दामन पाख्रिनको जीवन र संघर्षको गहिरो अध्ययन प्रस्तुत गर्दछ। पश्चिम १ नम्बर काण्ड वा खनियाँवास बिद्रोहका नाममा परिचित यस ऐतिहासिक काण्डलाई केन्द्रमा राखेर लिखित यो पुस्तक नेपाली राजनीतिक साहित्यमा एउटा सार्थक उपहार हो। १६० पृष्ठको यो कृति २०८२ सालमा प्रकाशित भई पाठकमाझ आएको छ।
विषयवस्तु र संरचना
पुस्तकले दामन पाख्रिनको जीवनयात्रालाई एउटा अनुसन्धानकर्ताको दृष्टिकोणबाट पुनर्निर्माण गर्ने कोशिश गरेको छ। लेखकले स्वयं आत्मकथनमा स्वीकार गरेका छन् कि यो काम उनका लागि व्यक्तिगत रूपमा पनि उत्तिकै भावनात्मक र चुनौतीपूर्ण थियो। विसं २०४८ को संसदीय चुनावी अभियानदेखि सुरु भएको उनको दामनसँगको परिचय, पछि गहिरो अनुसन्धानमा परिणत भएको देखिन्छ।
पुस्तकमा दरबारको भूमिका, नेपाली कांग्रेस पार्टीको भूमिका, राष्ट्रिय गोरखा परिषद्को भूमिका, सम्बन्धित क्षेत्रका सांसद ललितमान घले र भरतशमशेर राणाको भूमिका जस्ता बहुआयामिक पक्षहरूको विश्लेषण गरिएको छ। निर्वासन, पक्राउपुर्जी, जेल जीवन र अन्तिम संघर्षसम्मका विविध अध्यायहरू मार्फत दामन पाख्रिनको व्यक्तित्वलाई क्रमशः उजागर गरिएको छ।
लेखन शैली र अनुसन्धान पध्दति
गोपाल फ्युबा तामाङको लेखन शैली सरल, प्रवाहमय र तथ्यमा आधारित छ। उनले पीडितहरूसँगको साक्षात्कार, पत्रपत्रिकाका पुराना अभिलेख र प्रत्यक्षदर्शीका बयानहरूलाई स्रोतका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। अनुसन्धानात्मक विधाका बाबजुद पनि पुस्तक कुनै शुष्क प्रतिवेदनझैं नभई एउटा जीवन्त आख्यानझैं देखिन्छ। यो नै लेखकको सवल पक्ष हो।
दामन पाख्रिनको गरिबी, संघर्ष, र भोगाइलाई चित्रण गर्दा लेखकले जुन मार्मिकता अपनाएका छन्, त्यसले पाठकलाई भित्रैबाट छुन्छ। “सारै के नाङ्गै हिँड्न थाल्यो…” जस्ता प्रत्यक्ष उद्दरणहरूले पाठकलाई त्यस युगको गरीबि र शोषणको यथार्थसँग साक्षात्कार गराउँछन्। जनमनासमा जातिय वा वर्गिय व्दन्द जसरी व्याख्या विश्लेषण सुनिए पनि लेखकले स्थानीय सामाजिक र समुदायको सुमधुरतालाई खलल नहुने प्रकारको शब्द चयान गरेको पाईन्छ ।
ऐतिहासिक र सामाजिक महत्व
यो पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको एउटा लगभग विस्मृत भइसकेको राजनीतिक घटना र व्यक्तित्वलाई नेपाली इतिहासको मूलप्रवाहमा ल्याउनु हो। खनियाँवास बिद्रोह केवल एउटा स्थानीय घटना नभई त्यस कालखण्डको व्यापक सामाजिक-राजनीतिक अन्तर्व्दन्दको प्रतिबिम्ब हो भन्ने कुरा यो पुस्तकले प्रमाणित गर्दछ। उपनिवेशवादी मानसिकता र शोषणका विरुध्द उठेको यो आवाजले तामाङ समुदाय र पहाडी जनताको पीडालाई बोल्दछ।
कमजोर पक्षहरू
पुस्तकमा केही स्थानमा स्रोतको उल्लेख र सन्दर्भ सूची थप व्यवस्थित हुन सक्थ्यो। अनुसन्धानात्मक विधाको पुस्तकमा पाठकहरूलाई तथ्यको मूल स्रोतसम्म पुग्न सहज होस् भनी ग्रन्थसूची र फुटनोट थप विस्तृत हुनु उपयुक्त हुन्थ्यो।
निष्कर्ष
“खनियाबास बिद्रोहका नायक: दामन पाख्रिन” नेपाली राजनीतिक इतिहास, सामाजिक न्याय र प्रतिरोधको संस्कृतिमा रुचि राख्ने पाठकका लागि एक अपरिहार्य कृति हो। गोपाल फ्युबा तामाङले यस अनुसन्धानात्मक पुस्तकमार्फत नेपाली साहित्यमा एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज थपेका छन्। यो पुस्तक पढ्दा इतिहासका पन्नाहरूबाट एउटा बलिदानी जीवनको गाथा जीवन्त भएर आउँछर त्यही नै यसको सबैभन्दा ठूलो सफलता हो।तामाङहरू आफ्नो गौरवशाली प्रथाजनित ऐतिहासिक परम्पराहरूले धनी भए पनि औपचारीक पठनपठानको व्यवस्थाको अभ्यास नभएको परिप्रेक्षमा यस पुस्तकले तामाङ पुर्खहरूको राज्य निर्माणदेखि समाज परिवर्तनमा देखाएको वलिदानीपूर्ण ईतिहासलाई स्मरण गर्न बाध्य बनाउछ ।
