काठमाडौं, वैशाख २ — अन्तरिक्षमा जीवन सम्भव छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममै अब वैज्ञानिकहरू एक नयाँ र चुनौतीपूर्ण प्रश्नको सामना गरिरहेका छन् — के अन्तरिक्षमा मानव बच्चाको जन्म सम्भव छ?
यो प्रश्न यति महत्त्वपूर्ण छ कि भविष्यमा यदि मानव जाति अन्य ग्रहहरूमा बसोबास गर्न पुग्यो भने त्यहाँ मानव प्रजनन सम्भव हुने वा नहुने कुराले नै भविष्यको सभ्यताको दिशा निर्धारण गर्न सक्छ। यद्यपि अहिलेसम्म वैज्ञानिकहरूले यो विषयमा स्पष्ट उत्तर दिन सकेका छैनन्।
वैज्ञानिकहरूको भनाइमा, अन्तरिक्षको शून्य गुरुत्वाकर्षण र उच्च विकिरण वातावरणले मानव शरीर, विशेष गरी भ्रूण विकासमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ। शून्य गुरुत्वाकर्षणमा शरीरका सामान्य कार्यहरू अवरुद्ध हुन सक्छन् भने विकिरणले डीएनए स्तरमै क्षति पुर्याउने जोखिम रहन्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, महिला अन्तरिक्ष यात्री गर्भवती हुन सक्ने भए पनि भ्रूणको विकास सुरक्षित र सामान्य हुने ग्यारेन्टी छैन। अन्तरिक्षको चरम वातावरणले शिशुको शारीरिक संरचना र अंग विकासमा असामान्यता निम्त्याउन सक्छ। उदाहरणका लागि, टाउकोको आकार असामान्य हुनसक्छ वा छाला पारदर्शी देखिनसक्छ।
सन् २०१۹ मा गरिएको एउटा प्रयोगमा वैज्ञानिकहरूले मुसाको सुख्खा शुक्रकीट अन्तरिक्षमा पठाएर ६ वर्षपछि पृथ्वीमा निषेचन गरी १६८ वटा मुसा जन्माएका थिए। यद्यपि तिनमा विकिरणको गम्भीर असर देखिएन, तर मानवमा यसको प्रभाव के हुन्छ भन्नेमा अझै निश्चितता छैन।
यसका साथै, अन्तरिक्षमा हड्डीको घनत्व घट्ने, रक्तसञ्चार प्रणालीमा असर, र प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुने जस्ता शारीरिक समस्या पनि गर्भवती महिलाको स्वास्थ्यका लागि खतरनाक हुन सक्छ।
अन्तरिक्षमा जीवन दिगो बनाउने सपना साकार पार्नका लागि मानव प्रजनन एक महत्वपूर्ण मोड बन्नेछ। यसका लागि वैज्ञानिकहरूले अझ धेरै अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्। हालसम्मको निष्कर्ष अनुसार, अन्तरिक्षमा मानव बच्चाको जन्म ‘संभाव्य’ भए पनि सुरक्षित र सफल हुने ‘निश्चित’ छैन।
अन्तरिक्ष विज्ञानको यो रहस्य अझै समाधान हुन बाँकी छ — र त्यसका लागि समय, प्रविधि र अनुसन्धानको निरन्तरता आवश्यक देखिन्छ।
