डा. नविनबन्धु पहाडी
धादिङ :- पहाडी तथा वन क्षेत्रका स्तनधारी प्राणी ढेडु बाँदर पछिल्लो समय मानव बस्तीका लागि गम्भीर चुनौती बन्दै गएको छ। समूहमा बस्न रुचाउने, शारीरिक रूपमा बलियो र आक्रामक स्वभावका कारण विशेषगरी ग्रामीण भेगका बासिन्दा त्रसित बन्दै गएका छन्।
हिन्दू धर्ममा बाँदरलाई भगवान् हनुमानको स्वरूप मानी पूजा गर्ने र खानेकुरा खुवाउने परम्परा रहँदै आएको छ। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा मानिस र ढेडुबीचको सम्बन्ध ‘सहअस्तित्व’ बाट क्रमशः ‘द्वन्द्व’ मा रूपान्तरण हुँदै गएको देखिन्छ।
किन बढ्दै छ द्वन्द्व?
वनविज्ञहरूका अनुसार ढेडु बाँदरको बासस्थान नष्ट हुनु नै द्वन्द्व बढ्नुको मुख्य कारण हो। वनजङ्गलको अन्धाधुन्ध फँडानी तथा मानवीय हस्तक्षेपका कारण प्राकृतिक आहार स्रोत घट्दै गएका छन्। फलस्वरूप, ढेडुहरू सजिलै खाना पाइने स्थान—मानव बस्ती—तर्फ आकर्षित भएका हुन्।
जङ्गलमा कन्दमूल र जङ्गली फलफूल खोज्नुभन्दा खेतबारीका मकै, आलु तथा घरभित्रको पाकेको खाना सजिलै उपलब्ध हुने भएकाले यिनीहरू गाउँघरमा प्रवेश गर्न थालेका छन्।
यसका साथै, मानिसहरूले जिस्क्याउने वा खाना दिने बानीले ढेडुमा मानिसप्रतिको स्वाभाविक डर हराउँदै गएको विज्ञहरूको भनाइ छ। यही कारणले ढेडुहरूले मानिसमाथि झम्टिने, सामान खोस्ने तथा आक्रमण गर्ने घटनाहरू बढ्दै गएका छन्।
सुरक्षा र सावधानी
ढेडु बाँदरलाई निकै प्रतिशोधी स्वभावको मानिन्छ। उसलाई जिस्क्याउने वा ढुङ्गा हान्ने व्यक्तिलाई पछि पहिचान गरेर आक्रमण गर्नेसम्मका घटना देखिएको स्थानीयहरू बताउँछन्। त्यसैले विज्ञहरूले ढेडुसँग आँखा जुधाउन नहुने र उसलाई उत्तेजित पार्ने व्यवहार नगर्न आग्रह गरेका छन्।
ढेडुको टोकाइबाट रेबिज जस्ता घातक रोग सर्ने जोखिम हुने भएकाले थप सतर्कता आवश्यक रहेको छ।
समाधान के?
बढ्दो मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि दीर्घकालीन उपाय आवश्यक देखिन्छ। प्राकृतिक बासस्थानको संरक्षण, वन व्यवस्थापन सुधार तथा वन्यजन्तुमैत्री व्यवहार अपनाउनु अपरिहार्य बनेको छ। साथै, स्थानीय तह र सम्बन्धित निकायले जनचेतना अभिवृद्धि र प्रभावकारी नियन्त्रण रणनीति अवलम्बन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
