दुर्गा शाही ठकुरी :- अधिकृत , गुनासो सुन्ने अधिकारी सामाजिक विकास शाखा, खनियाबास गाउपालिका
खनियाबास विद्रोहका नायक दामन पाख्रिन नामक कृति नेपाली इतिहास, स्थानीय आन्दोलन र जनप्रतिरोधको गहिरो अध्ययन गर्न चाहने पाठकका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा देखा पर्छ । यस पुस्तकका लेखक गोपाल फ्युबा तामाङले एउटा व्यक्तिको जीवनी मात्र लेख्नु भएको छैन, बरु एक कालखण्ड, एक भूगोल र एक समुदायको संघर्षपूर्ण इतिहासलाई शब्दमा उतार्नु भएको छ। प्रस्तुत समालोचनामा पुस्तकको विषयवस्तु, शैली, ऐतिहासिक महत्व, र लेखकको योगदानको समग्र विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।
सबैभन्दा पहिले, पुस्तकको शीर्षक नै यसको केन्द्रीय भाव स्पष्ट पार्न पर्याप्त छ—“खनियाबास विद्रोहका नायक”। यसले देखाउँछ कि यो कृति कुनै साधारण जीवनी होइन, बरु एक ऐतिहासिक आन्दोलनका अग्रणी पात्र दामन पाख्रिनको संघर्ष, नेतृत्व र योगदानको गाथा हो। खनियाबास क्षेत्रमा भएको विद्रोह नेपाली इतिहासमा धेरै चर्चित नभए पनि स्थानीय स्तरमा यसको गहिरो प्रभाव रहेको देखिन्छ। लेखकले यस विषयलाई उठाएर इतिहासको ओझेलमा परेको पक्षलाई उजागर गर्ने महत्वपूर्ण प्रयास गर्नु भएको छ।
पुस्तकको मुख्य शक्ति यसको विषयवस्तुको प्रामाणिकता र स्थानीयताको गहिरो अध्ययनमा निहित छ। लेखकले केवल कथनमा सीमित नरही, घटनाको पृष्ठभूमि, सामाजिक संरचना, राजनीतिक अवस्था, र जनमानसको मनोविज्ञानलाई समेत समेट्नु भएको छ। यसले गर्दा पाठकले दामन पाख्रिनको जीवनलाई मात्र होइन, त्यो समयको समग्र परिवेशलाई बुझ्ने अवसर पाउँछन्। विशेषगरी ग्रामीण समाजमा रहेको अन्याय, शोषण, र त्यसविरुद्ध उठेको आवाजलाई लेखकले प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गरेको कलाले पुस्तक झन खारिएको छ।
शैलीका दृष्टिले, गोपाल फ्युबा तामाङको लेखन सरल, स्पष्ट र प्रभावकारी छ। उहाँले अत्यधिक जटिल शब्दावली प्रयोग नगरी सामान्य पाठकले पनि सजिलै बुझ्ने भाषा प्रयोग गर्नु भएको छ। तर यसको अर्थ यो होइन कि लेखनमा गहिराइ छैन। बरु, सरल भाषामा गहिरो विषय प्रस्तुत गर्नु नै लेखकको विशेषता हो। कतिपय स्थानमा भावनात्मकता पनि देखिन्छ, जसले पाठकलाई कथासँग जोडेर राख्छ। विशेषगरी दामन पाख्रिनको संघर्षका प्रसंगहरूमा लेखकको संवेदनशीलता स्पष्ट झल्किन्छ। पुस्तकमा दामन पाख्रिनलाई केवल नायकको रूपमा महिमामण्डित गरिएको छैन, जुन समालोचनात्मक दृष्टिले सकारात्मक पक्ष हो। लेखकले उनको जीवनका चुनौती, कमजोरी, र संघर्षका जटिल पक्षहरूलाई पनि प्रस्तुत गर्नु भएको छ। यसले चरित्रलाई यथार्थपरक बनाउँछ। नायकलाई देवत्वकरण नगरी मानवीय रूपमै प्रस्तुत गर्नु लेखकको परिपक्व दृष्टिकोणको संकेत हो।
ऐतिहासिक दृष्टिले हेर्दा, यो पुस्तक अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपालको इतिहास लेखन प्रायः केन्द्रमुखी रहेको पाइन्छ, जहाँ काठमाडौं वा राष्ट्रिय स्तरका घटनाहरूलाई बढी महत्व दिइन्छ। तर यस कृतिले स्थानीय इतिहासलाई उजागर गर्दै “इतिहास केवल राजधानीमा मात्र बन्ने होइन” भन्ने सन्देश दिन्छ। खनियाबासको विद्रोह जस्तो घटनालाई पुस्तकमा समेट्नुले भविष्यका अनुसन्धानकर्ताहरूलाई पनि नयाँ दिशा दिन सक्छ।
यद्यपि, पुस्तकमा केही कमजोरीहरू पनि देख्न सकिन्छ। कतिपय स्थानमा घटनाहरूको क्रमबद्धता अझ स्पष्ट हुन सक्थ्यो। साथै, ऐतिहासिक सन्दर्भहरूलाई अझ बढी प्रमाणसहित प्रस्तुत गरिएको भए पुस्तक अझ मजबुत बन्न सक्थ्यो। उदाहरणका लागि, विद्रोहसँग सम्बन्धित अन्य समकालीन स्रोतहरू, दस्तावेजहरू वा साक्षात्कारहरूलाई थप विस्तारमा समेटिएको भए अनुसन्धानात्मक मूल्य अझ बढ्ने थियो। यद्यपि, यी कमजोरीहरू पुस्तकको समग्र प्रभावलाई खासै कमजोर बनाउने खालका छैनन्। लेखकको दृष्टिकोण पनि समालोचनाको विषय बन्न सक्छ। उहाँ स्पष्ट रूपमा दामन पाख्रिनप्रति सहानुभूतिशील हुनुहुन्छ, जुन स्वाभाविक पनि हो किनभने पुस्तकको केन्द्रमा उनी नै छन्। तर कतिपय अवस्थामा वैकल्पिक दृष्टिकोण वा विरोधी पक्षको प्रस्तुति कम देखिन्छ। यदि लेखकले विद्रोहलाई अन्य कोणबाट पनि हेर्ने प्रयास गर्नु भएको भए, पुस्तक अझ सन्तुलित बन्न सक्थ्यो।
समग्रमा “खनियाबास विद्रोहका नायक दामन पाख्रिन” एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा जीवनीपरक कृति हो, जसले स्थानीय इतिहासलाई उजागर गर्दै पाठकलाई नयाँ दृष्टिकोण दिन्छ। गोपाल फ्युबा तामाङले आफ्नो लेखनमार्फत एउटा ओझेलमा परेको नायकलाई उजागर मात्र गर्नु भएको छैन, बरु समाजमा विद्यमान अन्याय र त्यस विरुद्धको प्रतिरोधको कथा पनि प्रस्तुत गर्नु भएको छ। यस पुस्तकले पाठकलाई केवल जानकारी मात्र दिँदैन, सोच्न पनि बाध्य बनाउँछ—अन्याय विरुद्ध आवाज उठाउनु किन आवश्यक छ ? समाज परिवर्तनमा एक व्यक्तिको भूमिका कति महत्वपूर्ण हुन सक्छ ? र इतिहास लेखनमा किन सबै तहका आवाज समेटिनु पर्छ ?
अन्त्यमा भन्नु पर्दा, यो कृति नेपाली साहित्य र इतिहास दुवैका लागि महत्वपूर्ण योगदान हो। यसले भविष्यमा यस्ता अन्य स्थानीय इतिहासहरू लेख्ने प्रेरणा दिन सक्छ। अध्ययन, अनुसन्धान र सामाजिक चेतनाका दृष्टिले यो पुस्तक अवश्य पढ्नु पर्ने कृतिको रूपमा स्थापित हुन्छ।
यति गर्विलो इतिहास बोकेको पुस्तक पढ्ने सौभाग्य दिनु भएकोमा पुनः दामन पाख्रिन स्मृति प्रतिष्ठान र लेखक आदरणीय गुरु Gopal Fyuba प्रती कृतज्ञ छु गुरुको लेखन शैलीमा यति लेख्ने हिम्मत र आँट जुटाए रिसानी माफी सहित….सादर नमस्कार/प्रणाम ।
