इ. रमेश सुवेदी
वरिष्ठ इन्जिनियर तथा स्थानीय विकास विज्ञ
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको संघारमा पार्टीभित्र मात्र होइन, समग्र नेपाली राजनीतिमै पुस्तान्तरण, नेतृत्व परिवर्तन र रूपान्तरणको बहस उत्कर्षमा पुगेको छ। लोकतन्त्रमा नेतृत्व समयसँगै बदलिन्छ, विचार समयअनुकूल परिमार्जित हुन्छ र संस्थाहरू नयाँ पुस्ताको ऊर्जा तथा पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई जोड्दै अघि बढ्छन्। त्यसैले पुस्तान्तरणको बहस स्वाभाविक मात्र होइन, लोकतान्त्रिक संस्थाको जीवन्तताका लागि अनिवार्य सर्त पनि हो।
तर, यही बहसमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउन आवश्यक छ— राजनीतिमा ‘युवा’ भनेको आखिर को हो?
के युवापन केवल जन्ममितिको अङ्कले निर्धारण गर्छ? के ३० वा ४० वर्षको हुनु मात्रै नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व हो? अथवा ६०–७० वर्षको हुँदैमा कुनै व्यक्ति स्वतः पुरानो सोचको प्रतिनिधि भइहाल्छ?
मेरो बुझाइमा, राजनीतिक युवापन उमेरको आँकडाभन्दा धेरै गहिरो र वैचारिक विषय हो।
युवापन उमेरमा होइन, विचारमा हुन्छ
२१औँ शताब्दीको राजनीति तीव्र परिवर्तनको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल शासन, जलवायु परिवर्तन, रोजगारीको बदलिँदो स्वरूप र भू–राजनीतिक पुनर्संरचनाले राज्य सञ्चालनका परम्परागत तौरतरिकालाई चुनौती दिइरहेका छन्।
यस्तो समयमा राजनीतिक नेतृत्वलाई केवल उमेरका आधारमा ‘युवा’ र ‘पुरानो’ भनेर छुट्याउनु अपूर्ण हुन्छ। जसले समयको गति पक्रन सक्छ, नयाँ चुनौतीमा नयाँ सम्भावना देख्न सक्छ, प्रविधिलाई आत्मसात् गर्छ र आफ्नो भिजनलाई परिणाममा रूपान्तरण गर्न सक्छ— वास्तविक अर्थमा उही नै राजनीतिक रूपमा ‘युवा’ हो।
उमेरले ७० वर्ष पार गरेको व्यक्ति पनि नयाँ विचारप्रति खुला हुन सक्छ, आधुनिक व्यवस्थापन पद्धति अपनाउन सक्छ र सार्वजनिक संस्थालाई परिणाममुखी बनाउन सक्छ। त्यस्तो नेतृत्वलाई केवल उमेरका कारण ‘पुरानो’ भन्नु अनुचित हुन्छ।
यसको ठीक विपरीत, ३० वा ४० वर्षको व्यक्ति भए पनि यदि उसको राजनीति केवल पद, पहुँच, बिचौलिया संस्कृति वा व्यक्तिगत स्वार्थको वरिपरि सीमित छ भने जन्ममितिले मात्र उसलाई ‘नयाँ’ प्रमाणित गर्दैन। त्यसैले बहसको केन्द्र ‘कति वर्षको?’ होइन, ‘कस्तो सोचको?’ हुनुपर्छ।
पुस्तान्तरण भनेको कुर्सी हस्तान्तरण मात्र होइन
हामीकहाँ पुस्तान्तरणको बहस प्रायः अनुहार परिवर्तनमा सीमित हुन्छ। पुरानो हट्ने र नयाँ आउनेबित्तिकै रूपान्तरण भयो भन्ने बुझाइ देखिन्छ। तर, नेतृत्व परिवर्तन र पुस्तान्तरण एउटै कुरा होइनन्।
वास्तविक पुस्तान्तरण भनेको जिम्मेवारीसँगै सोच, ज्ञान, संस्कार, क्षमता र संस्थागत अभ्यासको हस्तान्तरण हो।
अनुभव लोकतन्त्रको सम्पत्ति हो। तर अनुभवको नाममा निरन्तरको कब्जा (Monopoly) र नयाँ सम्भावनाको बाटो छेक्ने प्रवृत्तिले संस्थालाई गतिहीन बनाउँछ। लामो समय सत्ता वा नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरूले आफ्ना सम्पूर्ण ज्ञान र भिजन प्रयोग गरिसकेपछि नयाँ दृष्टिकोणको अभाव (Empty Mind) हुनु स्वाभाविक हो।
त्यसैले, अनुभवी नेतृत्वले आफूलाई ‘सक्रिय नेतृत्व’बाट ‘अभिभावकीय र मार्गदर्शक नेतृत्व’मा रूपान्तरण गर्दै नयाँ पुस्ताका लागि ठाउँ खाली गरिदिनु नै परिपक्व राजनीतिक संस्कार हो।
अबको राजनीति: ‘भिजन’ र ‘रिजल्ट’ को हुनुपर्छ
२१औँ शताब्दीको राजनीति केवल भावनात्मक भाषण, नाराबाजी वा पुराना सङ्घर्षका कथा बेचेर चल्दैन। नागरिकले अब परिणाम खोजिरहेका छन्।
* रोजगारी कति सिर्जना भयो?
* शिक्षा र स्वास्थ्यको गुणस्तर कति सुधारियो?
* पूर्वाधार, डिजिटल सेवा र सार्वजनिक यातायात कत्तिको प्रभावकारी भए?
* सुशासन र सेवा प्रवाहमा कति सुधार आयो?
यी प्रश्नहरूको उत्तर मापनयोग्य परिणाम (Measurable Results) ले मात्र दिन सक्छ।
राजनीतिक दलहरूमा अब ‘म्यानेजमेन्ट बाइ अब्जेक्टिभ्स’ (MBO), ‘रिजल्ट बेस्ड म्यानेजमेन्ट’ (RBM) र ‘की पर्फर्मेन्स इन्डिकेटर्स’ (KPIs) जस्ता आधुनिक व्यवस्थापकीय पद्धतिको बहस र प्रयोग अनिवार्य भइसकेको छ। राज्य र सार्वजनिक संस्थाको नेतृत्व गर्न आधुनिक व्यवस्थापन क्षमता अब वैकल्पिक विषय रहेन।
बिचौलिया होइन, नीति र क्षमता केन्द्रमा
राजनीतिमा नयाँ अनुहार आउनु मात्र पर्याप्त छैन; नयाँ अनुहारसँगै स्पष्ट नीति र सार्वजनिक उत्तरदायित्व पनि आउनुपर्छ। केवल सामाजिक सञ्जालको भीड वा शक्ति केन्द्रको निकटता राजनीतिक नवीनताको प्रमाण होइन।
नयाँ आउन चाहने पुस्ताले पनि आफैँलाई सोध्नुपर्छ— मेरो दृष्टिकोण के हो? मेरो नीति र प्राथमिकता के हो? र मैले ल्याउने परिणामलाई मापन गर्ने आधार के हो?
यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तरविनाको पुस्तान्तरण केवल ‘अनुहारको फेरबदल’ मा सीमित हुन्छ। अब नेपाली राजनीतिले पहुँचभन्दा क्षमता, नाराभन्दा नीति र आश्वासनभन्दा परिणामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
महाधिवेशन: विचार पुनर्जागरणको अवसर
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन केवल पदाधिकारी चयन गर्ने नियमित प्रक्रिया मात्र बन्नु हुँदैन। इतिहास महत्त्वपूर्ण छ, तर इतिहासको ब्याजले भविष्य चल्दैन। कांग्रेसले आफ्नो इतिहासको सम्मान गर्दै भविष्यका चुनौती सम्बोधन गर्ने वैचारिक र कार्यशैलीगत स्पष्टता ल्याउनुपर्छ।
महाधिवेशनले प्रश्न गर्नुपर्छ— ‘को आयो?’ भन्दा पनि ‘के सोच आयो?’, ‘कस्तो कार्यशैली आयो?’ र ‘नागरिकलाई के परिणाम दिने प्रतिबद्धता आयो?’
निष्कर्ष
राजनीति बदल्नु भनेको केवल अनुहार बदल्नु होइन, सम्पूर्ण सोच र संस्थागत संस्कार बदल्नु हो।
उमेर शरीरको तथ्य हो, तर युवापन सोचको अवस्था हो। त्यसैले नेपाली राजनीतिमा अबको बहस ‘Old vs Young’ को कृत्रिम भाष्यबाट माथि उठेर निम्न प्रश्नहरूमा केन्द्रित हुनुपर्छ:
* पुरानो सोच कि नयाँ सोच?
* पदकेन्द्रित राजनीति कि परिणामकेन्द्रित राजनीति?
* पहुँच कि क्षमता?
* नारा कि नीति?
नेतृत्वको वास्तविक युवापन उसको जन्ममितिमा होइन, उसले समाज रूपान्तरणका लागि देखेको सपना र त्यसलाई यथार्थमा बदल्ने हुटहुटीमा हुन्छ। परिवर्तन मात्र होइन—अबको आवश्यकता वैचारिक रूपान्तरण हो।
