बद्री पौडेल ,धादिङ
कुनै समय गाउँघरका पुराना घरका दलिन, छानामुनि र काठका संरचनामा प्रशस्त देखिने गौथली आजभोलि विरलै देखिन थालेको छ। आफ्नो सानो चुच्चोमा माटोका डल्ला ओसारेर कलात्मक गुँड बनाउने गौथलीको संख्या घट्दै जान थालेपछि यसको बासस्थान र संरक्षणबारे चासो बढ्न थालेको छ।
गौथलीले प्रायः वैशाख–जेठ महिनामा गुँड बनाउने गर्छ। यस समयमा ओसिलो माटो खोजेर चुच्चोमा बोकी ल्याउने र एकपछि अर्को तहमा मिलाउँदै खप्ट्याएर गुँड तयार पार्ने यसको विशेषता हो। माटोका साना डल्लालाई कुशलतापूर्वक जोडेर बनाइएको गुँड हेर्दा चराको मेहनत र प्राकृतिक सीप सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। गुँडको भित्री भागलाई समेत मिलाएर यसले आफ्ना बचेराका लागि सुरक्षित बासस्थान तयार गर्छ।
तस्बिरमा देखिएको गौथलीको गुँड पनि पुरानो घरको काठको दलिन र छानामुनि माटोका डल्ला खप्ट्याएर बनाइएको छ। परम्परागत घरका दलिन, छानामुनिका भाग र काठका संरचना गौथलीका लागि गुँड बनाउन अनुकूल स्थान मानिन्छन्। यस्ता ठाउँमा गुँड अड्याउन र माटो टाँस्न सहज हुने भएकाले गौथलीले पुस्तौँदेखि मानव बस्तीसँगै आफ्नो बासस्थान बनाउँदै आएको देखिन्छ।
पक्की घरको विस्तारसँगै गुँड बनाउने ठाउँको अभाव
समयसँगै गाउँघरको बनावट परिवर्तन भएको छ। पहिलेका काठ र दलिन भएका परम्परागत घर विस्थापित हुँदै गएका छन् भने सिमेन्ट र कङ्क्रिटबाट बनेका पक्की घरको संख्या बढेको छ। घरको संरचनामा आएको यही परिवर्तन गौथलीले गुँड बनाउने उपयुक्त स्थान घट्नुको एउटा सम्भावित कारण हुन सक्छ।
पहिले पुराना घरका दलिन र छानामुनि प्रशस्त गुँड देखिन्थे। अहिले कतिपय पुराना घरमा मात्रै गौथलीका गुँड भेटिन्छन्। कतिपय स्थानमा पुरानो गुँड यथावत् रहे पनि त्यसमा गौथली आउने वा पुनः गुँड बनाएर बस्ने क्रम कम भएको स्थानीय अनुभव छ। नयाँ घरका चिल्ला सतह र फरक संरचनामा माटो टाँसेर गुँड बनाउन कठिन हुन सक्ने भएकाले पनि गौथली प्रभावित भएको अनुमान गर्न सकिन्छ।
तर पक्की घरको विस्तार नै गौथलीको संख्या घट्नुको एकमात्र कारण हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न पर्याप्त अध्ययन आवश्यक छ। यसको बासस्थानमा आएको परिवर्तनसँगै आहारको उपलब्धता, कीटनाशकको प्रयोग, मौसममा हुने फेरबदल तथा प्रजननमा पर्ने असरजस्ता पक्ष पनि अध्ययन गर्नुपर्ने विषय हुन्।
भँगेरा फेरि देखिन थाले, गौथलीको संख्या किन बढेन?
गाउँघरमा पहिले प्रशस्त देखिने भँगेराको संख्या पनि कुनै समय घटेको अनुभव गरिएको थियो। पछिल्लो एक–दुई वर्षयता भने कतिपय स्थानमा भँगेरा फेरि देखिन थालेको स्थानीयको भनाइ छ। तर गौथलीको संख्या भने पहिलेको तुलनामा पर्याप्त रूपमा बढेको अनुभव हुन सकेको छैन।
भँगेरा र गौथलीको गुँड बनाउने तरिका, आहार र बासस्थानको आवश्यकता फरक हुन्छ। त्यसैले वातावरणमा आएको एउटै परिवर्तनले दुवै चरालाई समान प्रभाव नपार्न सक्छ। भँगेराको संख्या बढेको अनुभव र गौथलीको घट्दो उपस्थितिबीचको भिन्नता बुझ्न स्थानीयस्तरमा नियमित अवलोकन र अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।
गौथलीको संरक्षणमा सबैको चासो आवश्यक
चराचुरुङ्गी प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण छन्। गौथलीजस्ता चराले आफ्नो जीवनचक्र पूरा गर्न सुरक्षित बासस्थान र पर्याप्त आहार पाउनु आवश्यक हुन्छ। घर निर्माण गर्दा सम्भव भएसम्म चराले गुँड बनाउन सक्ने सुरक्षित स्थान कायम राख्ने, सक्रिय गुँड नष्ट नगर्ने र चरालाई अनावश्यक रूपमा नजिस्क्याउने जस्ता व्यवहारले संरक्षणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
विशेषगरी वैशाख–जेठमा गौथलीले गुँड बनाउने समय भएकाले घरको छानामुनि वा दलिनमा गुँड बनाउन थालेको देखिएमा त्यसलाई संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। पुरानो गुँड देखिनु मात्रै पर्याप्त होइन, गौथलीलाई फेरि त्यहाँ फर्किएर बस्न अनुकूल वातावरण उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
गौथलीको संख्या वास्तवमै कति घटेको छ, कुन क्षेत्रमा बढी देखिन्छ र यसको कमीका मुख्य कारण के हुन् भन्ने विषयमा वैज्ञानिक अध्ययन हुन सके संरक्षणका प्रभावकारी उपाय पहिचान गर्न सकिन्छ। स्थानीय समुदाय, विद्यालय, प्रकृतिप्रेमी र सम्बन्धित निकायले मिलेर यस्ता चराको उपस्थिति अभिलेख राख्न सके भविष्यमा संरक्षणका लागि उपयोगी आधार तयार हुनेछ।
गाउँघरमा वैशाख–जेठ लागेसँगै माटो बोकेर गुँड बनाउने गौथलीको चहलपहल फेरि देख्न पाइयोस् भन्ने चाहना केवल चराप्रेमीको मात्र होइन, प्रकृतिसँग जोडिएको हाम्रो ग्रामीण जीवनको पनि साझा अपेक्षा हो। बदलिँदो घरको संरचनासँगै चराको बासस्थान पनि हराउँदै गएको हो भने अब विकाससँगै प्रकृतिमैत्री वातावरण जोगाउनेतर्फ समेत ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
