नेपालमा महिलाहरूले विशेष उत्साहका साथ मनाउने पर्वमध्ये हरितालिका तीज अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने यो पर्वलाई धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक परम्परा र आधुनिक चेतनाको त्रिवेणीका रूपमा लिन सकिन्छ।
धार्मिक आस्था
हरितालिका तीजको उत्पत्तिसँगै देवी पार्वतीको तपस्या र भगवान् शिवप्रतिको समर्पण जोडिएको छ। पुराण अनुसार, पार्वतीले शिवलाई वर पाउन कठोर तपस्या गरेर हरितालिकाको दिन व्रत बसेकी थिइन्। पछि शिव–पार्वतीको दिव्य मिलन यही दिन सम्पन्न भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले महिलाहरूले यस दिन निर्जल व्रत बसेर शिव–पार्वतीको पूजा आराधना गर्दै आफ्नो वैवाहिक जीवन सुखमय, पति वा भावी जीवनसाथी दीर्घायु र परिवारमा समृद्धि होस् भन्ने कामना गर्दछन्। यो पर्व आस्थाले भरिएको एउटा आध्यात्मिक अभ्यास हो, जसले निष्ठा, धैर्य र श्रद्धाको शक्ति स्मरण गराउँछ।
सांस्कृतिक महिमा
धार्मिक महत्वभन्दा कम नभएको तीजको सांस्कृतिक पक्ष समाजलाई एकताबद्ध बनाउने माध्यम बनेको छ। गीत–नृत्य र आत्मअभिव्यक्ति : तीजका गीतहरूमा महिलाहरूको भावनात्मक संसार, पीडा, खुशी र आशा व्यक्त हुन्छ। आधुनिक समयमा यी गीतहरूले सामाजिक असमानता, लैङ्गिक हिंसा, विभेदविरुद्धको आवाज पनि बुलन्द गर्छन्।
परिवार र सामाजिक मेलमिलाप : दिदीबहिनी माइतीघरमा जम्मा भएर रमाइलो गर्ने, परम्परागत भेषभूषा धारण गर्ने र दर खाने चलनले आपसी आत्मीयता र सामाजिक एकता बढाउँछ।
संस्कृति संरक्षण: रातो–हरियो चुरा, पोते, टिका, मेहन्दीले महिलाको सौन्दर्य मात्र होइन, नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाको निरन्तरता पनि झल्काउँछ।
दर के हो ? दरमा के के खाने चलन छ ?
तीजको दिन महिलाहरुले निर्जल व्रत बस्ने भएकाले अघिल्लो दिन राती दर खाने चलन छ । भोलि पल्ट व्रत बस्दा स्वास्थ्यमा कुनै समस्या नआओस् भन्नका लागि पनि रातीमा दर खाने गरेको हो । दरमा प्राय गरेर उर्जा दिने खालको खानेकुरा खाने गरिन्छ । ठाँउ अनुसार खानेकुरामा फरक परेपनि विशेषत दुध दही खिर र फलफुल खाने गर्दछन् ।
आधुनिक चेतना
तीज आज केबल नाचगान वा उपवासमा सीमित छैन। यसले महिलालाई **सशक्तीकरण र समानताप्रति चेतना फैलाउने एउटा सांस्कृतिक प्लेटफर्म बनाइदिएको छ।
महिलाले आफ्ना अधिकार र आवाज गीतमार्फत समाजसम्म पुर्याउन थालेका छन्। तीजलाई खुशी र मनोरञ्जनसँगै परिवर्तन र चेतनामूलक सन्देश दिने पर्वका रूपमा पनि लिन थालिएको छ। यसले परम्परागत आस्थालाई आधुनिक सोचसँग जोडेर महिलाको भूमिका समाज रूपान्तरणमा कस्तो हुन सक्छ भन्ने देखाइरहेको छ।
हरितालिका तीज धार्मिक रूपमा शिव–पार्वतीको दिव्य मिलनको स्मरण हो भने सांस्कृतिक रूपमा महिला–पुरुषबीचको आत्मीयता र सामाजिक एकताको अभिव्यक्ति हो। आधुनिक दृष्टिले हेर्दा, यो पर्वले महिलाको अधिकार, समानता र सशक्तीकरणको स्वरलाई समाजसम्म पु¥याउने अवसर पनि प्रदान गरेको छ।
यसैले हरितालिका तीजलाई आस्था, संस्कृति र सशक्तीकरणको संगमका रूपमा लिन सकिन्छ, जसले नेपाली समाजलाई निरन्तर एकताबद्ध, सचेत र प्रगतिशील बनाउन योगदान पुर्याइरहेको छ।
