गोपाल फ्युबा तामाङ
अचेल दिनहुँ काममा जाँदा र कामबाट फर्कदा चौतारोमा विश्राम लिन्छु । सरकारको लगानीमा विसान चौतारो संरक्षणको प्रयास गरेको छ । नजिकैको धारामा मुख पखाल्ने गर्छु । अनि एकछिन सुस्ताउछु र भागदौड जिन्दगीको हिस्सा बन्दछु । यसै मेसोमा चौतारीबारे लेख्ने मन भो । चौतारो नेपाली ग्रामीण जीवनको एक अभिन्न अंग हो। यो केवल ढुङ्गा र माटोले बनेको संरचना मात्र नभई, हाम्रो सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय चेतनाको प्रतीक पनि हो। तर अचेलका विद्वान भइठान्नेहरुबाट चौतारो भत्काउने र नाश गर्नेक्रम बढेको छ ।
चौतारो निर्माणको परम्परा
परापूर्वकालदेखि नै नेपालका पहाडी र केही तराईका गाउँघरमा चौताराे बनाउने प्रचलन रहिआएको छ। यसको निर्माण विशेषतः निम्न कारणहरूले गरिन्थ्यो:
- बटुवाहरूको विश्राम स्थल:
- सामुदायिक भेटघाटको केन्द्र:
- धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व:
- वातावरणीय संरक्षण:
- पुण्य कमाउने उद्देश्य:चौतारो सामान्यतया ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरी बनाइन्थ्यो। यसको वरिपरि बस्न मिल्ने गरी डिल बनाइन्थ्यो र वरपर ठूला रूखहरू हुन्थे विशेषगरी वरपिपलका बोट सार्ने गर्दथे ।
अचेलको अवस्था
समय परिवर्तनसँगै चौतारोको परम्परा र यसको महत्वमा पनि ठूलो फेरबदल आएको छ।
- घट्दो प्रयोग:यातायातका साधनहरूको विकास, बाटोघाटोको स्तरोन्नति र सहरीकरणले गर्दा पैदल यात्रा गर्ने बटुवाहरूको संख्या घटेको छ। जसले गर्दा चौतारोमा विश्राम गर्ने आवश्यकता पनि कम भएको छ।
- संरक्षणको अभाव:धेरैजसो पुराना चौताराहरू जीर्ण बन्दै गएका छन्। उचित मर्मतसम्भारको अभावमा कतिपय चौताराहरू भत्किसकेका छन् भने कतिपय झाडीले ढाकिएका छन्।
- परम्पराको लोप:नयाँ पुस्तामा चौतारो निर्माणको परम्परा र यसको महत्वबारे कम जानकारी छ। आधुनिक विकासका नाममा पुराना चौताराहरू भत्काउने र नयाँ संरचना बनाउने प्रवृत्ति पनि बढेको छ।
- केही सकारात्मक पहल:यद्यपि, केही स्थानमा स्थानीय सरकार, समुदाय र संघसंस्थाहरूले पुराना चौताराहरूको संरक्षण र नयाँ निर्माणमा चासो देखाएका छन्। कतिपय पर्यटकीय पदमार्गहरूमा पर्यटकको सुविधाका लागि नयाँ विश्रामस्थलका रूपमा आधुनिक चौताराहरू बनाइएका छन्। ‘वर-पिपल’ अभियान चलाएर चौतारो वरपर रूख रोप्ने काम पनि भइरहेको छ।
- नयाँ स्वरूपमा प्रयोग:कतिपय शहरी वा उपशहरी क्षेत्रमा चौतारोको परम्परागत अवधारणालाई पार्क, सार्वजनिक विश्रामस्थल वा साना चोकका रूपमा विकसित गरिएको छ। यहाँ मानिसहरू फुर्सदमा बस्ने र सामाजिकीकरण गर्ने गर्छन्।
समग्रमा, चौतारो हाम्रो समाजको एक सुन्दर र महत्वपूर्ण परम्परा हो। यद्यपि यसको परम्परागत महत्व घट्दै गएको भए पनि यसको सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय महत्वलाई आत्मसाथ गर्दै यसको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक देखिन्छ। यही सन्दर्भलाई यस लेखमा उठान गर्ने प्रयास गर्दैछु ।
चौतारो: नेपाली जनजीवनको शान्त आश्रय र सामाजिक केन्द्र
नेपालको ग्रामीण भू-भागमा चौतारो केवल ढुङ्गाको थुप्रो मात्र होइन, यो नेपाली जनजीवनको एउटा अभिन्न अंग, एउटा जीवन्त स्मारक र सामाजिक सम्बन्धको प्रतीक पनि हो। हजारौं वर्षदेखि नेपालका पहाडी भेगका गोरेटो र पैदल मार्गहरूमा अवस्थित चौताराहरूले अनगिन्ती कथाहरू बोकेका छन्।
चौतारो निर्माणको परम्परा र यसको बहुआयामिक महत्व
परापूर्वकालदेखि नै नेपाली गाउँघरमा चौतारा निर्माणको प्रचलन रहेको छ, जसको पछाडि गहिरो सामाजिक, धार्मिक, पर्यावरणीय र व्यावहारिक उद्देश्यहरू लुकेका थिए:
१. बटुवा र भरियाका लागि विश्रामस्थल:
प्राचीन नेपालमा अधिकांश यात्रा पैदल नै गरिन्थ्यो। एक गाउँबाट अर्को गाउँ, मेलापात, व्यापार वा आफन्त भेट्न हिँड्नेबटुवाहरूका लागि चौतारो अति आवश्यक हुन्थ्यो। विशेषगरी ढाकरमा भारी बोकेर लामो दूरी हिँड्नेभरियाहरूका लागि चौतारो वरदान सावित हुन्थ्यो। यी चौताराहरूमा उनीहरूले आफ्नो भारी बिसाउने, थकाइ मार्ने, पानी पिउने (प्रायजसो नजिकै धारा, इनार वा कुवा हुने गर्थ्यो) र शीतल छहारीमा आराम गर्ने गर्थे। कहिलेकाहीँ रात परेपछि यिनै चौताराहरू आश्रयस्थल पनि बन्थे।
२. सामुदायिक भेटघाट र सामाजिक विमर्शको केन्द्र:
चौताराहरू गाउँलेहरूका लागि अनौपचारिकसामुदायिक भेटघाटको केन्द्रथिए।
- पुरुषहरूका लागि:दिनभरको कामपछि वा फुर्सदको समयमा गाउँका पुरुषहरू चौतारामा भेला भई देश-दुनियाँका कुरा गर्ने, गाउँका समस्याबारे छलफल गर्ने र सामाजिक निर्णयहरू गर्ने गर्दथे। यसलाई एउटा खुला इजलास वा चौपालको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो।
- महिलाहरूका लागि:गाईवस्तु चराउन जाँदा वा घाँस-दाउरा गर्दा बटुवामा भेट हुने महिलाहरू यहाँ बसेर सुख-दुःख साट्ने, आफ्ना अनुभव बाँड्ने र कहिलेकाहीँ हँसीमजाक गर्ने गर्थे।
- बालबालिकाका लागि:चौताराको फराकिलो डिल र वरपरका खुला ठाउँहरू बालबालिकाका लागि खेल्ने मैदान बन्थे। उनीहरू लुकामारी खेल्ने, गीत गाउने र रमाउने गर्थे।
- विद्यालय स्थापनाः प्रायःविद्यालयहरु चौतारोबाट शुरु भएको इतिहास पाइन्छ ।
३. धार्मिक र आध्यात्मिक महत्व:
चौताराहरू केवल भौतिक संरचना मात्र नभई, धार्मिक महत्वका प्रतीक पनि थिए।
- कतिपय चौताराहरूमा विभिन्न देवीदेवताका मूर्ति, लिङ्ग वा त्रिशूल स्थापना गरिएका हुन्थे, जसलाई स्थानीय बासिन्दाले श्रद्धापूर्वक पूजाआजा गर्थे।
- कतिपय अवस्थामा चौतारा दिवंगत व्यक्तिकोस्मृति र पुण्यकमाउने उद्देश्यले निर्माण गरिन्थ्यो। ‘मृत्युपछि स्वर्गबास होस्’ भन्ने कामनासहित परिवारका सदस्यहरूले आफ्नो प्रियजनको सम्झनामा चौतारा बनाउने गर्थे, जसलाई परोपकारी कार्य मानिन्थ्यो।
- मेला, पर्व र विशेष धार्मिक अवसरहरूमा चौतारा वरपर भेला भएर भजनकीर्तन गर्ने, लोकनृत्य प्रस्तुत गर्ने वा सामूहिक प्रार्थना गर्ने चलन पनि थियो।
४. पर्यावरणीय चेतना र वातावरणीय संरक्षण:
चौतारा निर्माण गर्दा सधैं वरपरवर, पिपल काप्रा पैयु र समीजस्ता ठूला र छहारी दिने रूखहरू रोप्ने परम्परा थियो। यसले तत्कालीन नेपाली समाजको गहिरोवातावरणीय चेतनाझल्काउँछ। यी रूखहरूले:
- बटुवालाई शीतल छहारी प्रदान गर्थे।
- वातावरणमा अक्सिजनको मात्रा बढाएर हावालाई शुद्ध राख्थे।
- भूक्षय रोक्न मद्दत गर्थे।
- चराचुरुङ्गी र अन्य वन्यजन्तुलाई बासस्थान प्रदान गर्थे।
- कतिपय अवस्थामा चौतारा वरपर पानीको मुहान वा कुवाको व्यवस्था पनि गरिन्थ्यो, जसले पानीको उपलब्धता सुनिश्चित गर्थ्यो।
- एक झर्को पानी थेग्न ओत दिने गर्दथ्यो ।
अचेलको चौतारो: परिवर्तन र चुनौती
समयको वेगसँगै नेपाली समाजमा आएको परिवर्तनले चौताराको परम्परागत भूमिका र यसको अस्तित्वमा पनि ठूलो प्रभाव पारेको छ:
१. घट्दो प्रयोग र महत्व:
- यातायातको विकास:सडक सञ्जालको विस्तार, गाडी तथा अन्य सवारी साधनको सहज उपलब्धताले पैदल यात्रा गर्ने चलन ह्वात्तै घटेको छ। जसले गर्दा बटुवाहरूलाई चौतारामा विश्राम गर्ने आवश्यकता कम भएको छ।
- सहरीकरण र बसाइसराइ:ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरीकरणतर्फको तीव्र बसाइसराइले गर्दा गाउँघरमा मानिसको उपस्थिति पातलिँदै गएको छ, जसले गर्दा चौतारामा हुने भेटघाट र सामाजिक गतिविधिहरू पनि कम भएका छन्।
- आधुनिक सञ्चार:मोबाइल फोन र इन्टरनेट जस्ता आधुनिक सञ्चारका माध्यमले मानिसहरूलाई जुनसुकै स्थानबाट एकअर्कासँग जोडिन सम्भव बनाएको छ, जसले गर्दा भौतिक भेटघाटको आवश्यकतामा कमी आएको छ।
२. संरक्षणको अभाव र जीर्ण अवस्था:
- धेरैजसो पुराना चौताराहरूजीर्ण अवस्थामा छन्। उचित मर्मतसम्भार र हेरचाहको अभावमा ती भत्किन थालेका छन् वा झाडीले ढाकिएका छन्।
- केही स्थानमाविकास निर्माणका नाममापुराना चौताराहरूलाई भत्काएर सडक विस्तार वा अन्य संरचना निर्माण गरिएको छ, जसले परम्परागत विरासत मासिरहेको छ।
- नयाँ पुस्तामा चौताराको महत्वबारे कम जानकारी भएकाले यसको संरक्षणमा चासो पनि कम देखिन्छ।
३. नयाँ स्वरूप र सकारात्मक पहल:
- पुनरुत्थानका प्रयास:यद्यपि, केही स्थानमा स्थानीय सरकार, समुदाय, क्लब तथा संघसंस्थाहरूले पुराना चौताराहरूको मर्मतसम्भार र नयाँ चौतारा निर्माणमा चासो देखाएका छन्। विशेषगरी पर्यटकीय पदमार्गहरूमा पर्यटकको सुविधाका लागि आधुनिक र सुविधासम्पन्न विश्रामस्थलका रूपमा चौताराहरू बनाइएका छन्।
- वृक्षारोपण अभियान: ‘वर-पिपल’ वा ‘चौतारा संरक्षण’ अभियानहरू चलाएर हराउँदै गएका रूखहरू पुनरोपण गर्ने काम पनि भइरहेको छ।
- सहरी क्षेत्रमा चौताराको अवधारणा:सहरी तथा उपसहरी क्षेत्रमा चौताराको अवधारणालाई पार्क, सार्वजनिक विश्रामस्थल वा साना चोकका रूपमा विकसित गरिएको छ, जहाँ मानिसहरूले बस्ने, आराम गर्ने र सामाजिकीकरण गर्ने अवसर पाउँछन्।
चौतारा नेपाली सभ्यता र संस्कृतिको एक अमूल्य निशानी हो। यसको परम्परागत भूमिकामा कमी आए पनि यसले बोकेको सामाजिक, पर्यावरणीय र आध्यात्मिक मूल्य आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। यसको संरक्षण र यसको बहुआयामिक महत्वबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउनु हामी सबैको दायित्व हो। यसलाई केवल एउटा ढुङ्गाको संरचनाको रूपमा मात्र नहेरी, यसले प्रतिनिधित्व गर्ने सामूहिक भावना र पर्यावरणीय सन्तुलनको प्रतीकका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।
(लेखक फ्युबा इतिहास, संस्कार, संस्कृति, पर्यापर्यटन र लाेकसाहित्यमा निरन्तर कलम चलाउने अनुसन्धानकर्मी हुन् ।)
