गोपाल फ्युबा तामाङ

स्पष्टिकरण

लेखक राजेन्द्र केसी लेख्नुहुन्छ,सहिदहरूको बारेमा कलम चलाउदा सम्पूर्ण लेख नै अपुरो हुन्छ । कलम नचलाउदा सहिदहरूले राष्ट्रको नाममा गरेको त्याग, तपस्या र बलिदानको अन्याय नै हुन्छ । सहिदहरूको नाममा मौनधारण गर्नु, सहिदहरूको बारेमा गाथा गाउनु नै सहिदहरूको सपना थियो त ? पक्कै पनि थिएन । सहिदहरूले त तत्कालीन शासन व्यवस्थाका शासकहरूसँग झुकेका भए जुनसुकै महत्वपूर्ण पद पनि पाउँथे जस्तोसुकै सुख सयल गरेर पनि बस्न सक्थे तर सहिदहरूको चाहना यो थिएन । राष्ट्र, राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रको नाममा आफ्‌नो ज्यानको आहुति दिएका थिए । अन्यायको विरूद्ध प्रत्येक नेपालीहरू लड्नुपर्दछ, भन्ने शिक्षा दिएका थिए । कसैलाई काखा कसैलाई पाखा गरिनुहुन्न भन्ने मान्यता थियो । मुलुकको सामाजिक मूल्य र मान्यतालाई अक्षुण्ण राख्नुपर्दछ भन्ने सोच थियो । यो ध्रुवसत्य कुरा हो कि प्रजातन्त्रको हिमायती भनेको सहिदहरू नै हुन्। सहिदको सपना साकार गर्न हामीले मोनधारण र गुणगान गर्न कुने पनि दलका नेताहरू पछि परेका छैनन्। किनकि यो अत्यन्तै सजिलो पक्ष हो। यो कार्य गर्न कुनै कमरतको आवश्यक पर्देन तर सहिदहरूको मूल्य र मान्यता यस्तोथिएन, उनीहरूको सपना साकार पार्ने हो भने उनीहरूको विचारलाई अहिलेको समाजमा कार्यान्वयन गर्नुपर्दछ (तरुण आवाज दोस्रो अङ्क) । हो यही प्रकृयागतरुपमा ‌गरिने मौनधारणहरु मात्र गरिरहने कि सहिदकोबारे पनि केही लेख्ने त यी र यस्ता प्रश्नहरुले मलाइ लखेटिरह्यो । अनि स्रोत खोज्दै जाँदा सहिद पुत्र रबिन्द्रजङ तामाङ मेरै माध्यमिक तहका कक्षा सहपाठी नरेन्द्रजङ तामाङको पिताजी र मरु लामाको मामाजी हुनुहँदो रहेछ । त्यही चिनजान सहपाठी सूत्र प्रयोग गरेर म र मामा रबिन्द्र धेरै पटक भेट्यौ । दुःख सुखका कैयन पोका पन्तुरा खोतल्यौ । प्राप्त सूचनाको आधारमा २०७१ ताका dhadingnews.com(Dnewsnepal.com)मा थोरै जीवनी प्रकाशन गरियो । पछि प्रदेश पोर्टल, dhadingpost.com लगायतमा केही थप सूचना समेत राखेर प्रकाशन गरियो । अहिले ती लेखहरुका साथै अन्य सन्दर्भ सामग्री समेत र मिति २०८२ साउन ९ गते सहिद पुत्र रबिन्द्रजङ तामाङसँग उदय दोङ र लेखकले काठमाडौमा गरिएको कुराकानीको अधारमा सामान्य जानकारीको लागि यो लेख तयार पारिएको हो । बिभिन्न आयामबाट गरिएको विश्लेषणहरु क्रमशः प्रकाशन गरिदै जानेछ ।

१. प्रस्तावना

नेपालको इतिहासमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनले असंख्य वीर सपूतहरूको बलिदान माग्यो। यस क्रममा विभिन्न जातजाति र समुदायका योद्धाहरूले आफ्नो प्राणको आहुति दिए। तामाङ समुदायले पनि २००७ सालको जनक्रान्तिदेखि जनयुद्धसम्मका विभिन्न आन्दोलनहरूमा उल्लेख्य संख्यामा शहादत प्राप्त गरेको छ, जसको संख्या ९६३ भन्दा बढी रहेको बताइन्छ (योञ्जन-तामाङ, २०६९)। यो तथ्याङ्कले नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सीमान्तकृत समुदायहरूको भूमिकालाई कम आँक्न नहुने र उनीहरूको बलिदानको विशिष्ट अध्ययन आवश्यक रहेको स्पष्ट पार्दछ । यति ठूलो संख्यामा शहादत हुनुले यस समुदायमा व्याप्त सामाजिक-आर्थिक उत्पीडन र त्यसबाट मुक्ति पाउने आकांक्षाको गहिराइलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यो केवल राष्ट्रिय आन्दोलनमा सहभागिता मात्र नभई, आफ्नै समुदायमाथि भइरहेको विशिष्ट अन्यायविरुद्धको संघर्ष पनि थियो। यसले नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनलाई केवल काठमाडौं-केन्द्रित वा उच्च वर्गको आन्दोलनको रूपमा हेर्नु अपर्याप्त हुने देखाउँछ, किनकि यसमा विभिन्न जातीय र क्षेत्रीय समुदायको, विशेषगरी सीमान्तकृत वर्गको, प्रत्यक्ष र निर्णायक भूमिका थियो ।

यस अनुसन्धानात्मक लेखको मुख्य उद्देश्य यिनै वीर सहिदहरूमध्ये एक सहिद छेज्यु तामाङको विस्तृत जीवनी, उनको संघर्षर नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा उनको विशिष्ट योगदानको गहन विश्लेषण गर्नु हो । राजा महेन्द्रले २०१७ पौष १ गते प्रजातन्त्रको अपहरण गरेपछि भएको आन्दोलनका क्रममा शहादत प्राप्त गरेका छेज्यु तामाङको जीवनले तत्कालीन सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिवेशमा व्याप्त अन्याय र उत्पीडनविरुद्धको संघर्षलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ (फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)। यस लेखले उनको प्रारम्भिक जीवनदेखि शहादतसम्मका मुख्य घटनाक्रमहरूलाई ऐतिहासिक सन्दर्भमा केलाउँदै, उनको बलिदानको महत्वलाई उजागर गर्नेछ। छेज्यु तामाङको कथाले यस व्यापक संघर्षको एक सूक्ष्म तर महत्वपूर्ण पाटोलाई उजागर गर्दछ।
तरुण आवाजमा लेखक राजेन्द्र केसीको आलेख                                                          स्रोतः रबिन्द्रजङ तामाङको सङ्ग्रहबाट

२. प्रारम्भिक जीवन र सामाजिक-आर्थिक परिवेश

सहिद छेज्यु तामाङको जन्म सन् १९१७ जुन २९ तारिखका दिन हालको धादिङ जिल्लाको खनियाबास गाउँपालिका वडा नं ५ (साबिक सत्यदेवी गाविस वडा नं ६) स्थित गोम्बोङ गाउँमा भएको थियो(फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)। उनका पिता जितराम वाइवा तामाङ र माता मेनडोल्मो तामाङका उनी जेठा सुपुत्र थिए। गाउँमा उनलाई ‘छ्युन्तोइ लाहुरे’ भनेर चिनिन्थ्यो(फ्युबा-तामाङ, शहिद छेज्युः एक स्मरण, २०८०)। उनको बाल्यकाल तत्कालीन नेपालको ग्रामीण परिवेश, विशेषगरी धादिङ जस्ता दुर्गम क्षेत्रमा व्याप्त सामन्ती शोषण र अमानवीय दमनको प्रत्यक्ष साक्षी थियो।

धादिङ क्षेत्रमा खसआर्य जातिका केही सामन्तीहरूद्वारा क्रूर अमानवीय दमन र शोषण व्याप्त थियो। यसको एक प्रमुख उदाहरण ‘तमसुक आतङ्क’ थियो, जहाँ तमसुकको भाखा नाघेमा ‘सुन्य’ थप्ने गरिन्थ्यो भन्ने लोकोक्ति अझै प्रचलनमा रहेको थियो। यसले ऋणको चक्रव्यूहलाई अझ भयावह बनाउँथ्यो, जसबाट मुक्ति पाउनु सामान्य मानिसका लागि असम्भवप्रायः थियो । अर्को अमानवीय प्रथा ‘रकम’ थियो, जहाँ हरेक जसो घरका मानिसहरू साहुहरूको घरमा ‘बाधा’ बस्न विवश थिए र हरेक राम्रा चीजहरू उनीहरूलाई चढाउनुपर्दथ्यो(फ्युबा-तामाङ, दामन पाख्रिनः खनियाबास विद्रोहका नायक, २०८२)। यो आर्थिक दासतालाई शारीरिक श्रम र वस्तुगत चढावामा परिणत गर्दथ्यो, जुन एक प्रकारको बन्धन श्रमको स्वरूप थियो। सामन्तीहरूले ‘राजाको प्रतिनिधी हुँ’ भन्दै आफ्नो बिर्तामा बसेकाले तिरोभारा तिराउने र स्थानीयहरू ‘राजा-इ-जिमिन’ भनेर सहस्र दासता र उत्पीडन सहने गर्थे। ‘राजा-इ-जिमिन’ भन्ने वाक्यांशले सामन्तीहरूले आफ्नो शोषणलाई शाही शक्तिको आडमा वैधानिकता दिएको देखाउँछ, जसले स्थानीय जनतालाई राज्यबाटै उत्पीडन भइरहेको भ्रम सिर्जना गर्दथ्यो। यसले केन्द्रीय राज्यको कमजोर उपस्थिति वा सामन्तीहरूसँगको मिलिभगतलाई संकेत गर्दछ, जहाँ जनताले न्याय पाउने कुनै आधार थिएन। यस किसिमको उत्पीडनले छेज्युको मनमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो (तामाङ, २०८२ साउन ९), र उनको मन कुँडिनुले यो शोषण व्यक्तिगत नभई प्रणालीगत र व्यापक भएको बुझ्न सकिन्छ।
नेपाली काङ्ग्रेस चितवन जिल्ला कार्य समितिको तर्फबाट प्रदान गरिएको अभिनन्दन पत्र स्रोतः रबिन्द्रजङ तामाङको सङ्ग्रहबाट

३. लाहुरे जीवनदेखि मातृभूमिप्रतिको समर्पणसम्म

तत्कालीन धादिङको कठोर सामाजिक-आर्थिक परिवेशबाट मुक्ति पाउन छेज्यु तामाङ एक नवयुवाको रूपमा भारत प्रस्थान गर्न बाध्य भए । उनको मुख्य उद्देश्य साहुको ऋण तिर्नु र परिवारलाई यस दासताबाट मुक्त गर्नु थियो। भारतमा उनले आठौँ गोर्खा राइफलमा प्रवेश गरे र ब्रिटिस सेनाका लागि दोस्रो विश्वयुद्धमा सहभागी भए। यस युद्धमा उनले अतुलनीय बहादुरी प्रदर्शन गरे र कैयौँ तक्माहरू प्राप्त गरे (तामाङ, २०८२ साउन ९)।

यद्यपि, व्यक्तिगत सफलता र आरामको जीवनमा रहँदा पनि उनको मनमा असन्तुष्टि थियो। आफ्नो देश, जनता, परिवार र आफन्तहरू सामन्ती व्यवस्थाले पिरोलिरहेको तर आफू अर्कै देशको रक्षार्थ बन्दुक बोकिरहेको अवस्था उनलाई चित्त बुझेन (फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)। ‘लाहुरे’ जीवन तत्कालीन नेपाली युवाहरूका लागि आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीक थियो। यस्तो जीवन त्याग्नु सामान्य कुरा थिएन । उनको यो निर्णयले उनमा गहिरो राष्ट्रियताको भावना र आफ्नो देशका जनतामाथि भइरहेको अन्यायप्रतिको तीव्र असन्तुष्टिलाई देखाउँछ। यो केवल आर्थिक बाध्यताले विदेश गएको व्यक्ति फर्केको घटना मात्र नभई, एक सचेत नागरिकले आफ्नो मातृभूमिको दयनीय अवस्थालाई स्वीकार गर्न नसकी, व्यक्तिगत लाभभन्दा सामूहिक मुक्तिको लागि संघर्ष गर्ने संकल्प गरेको प्रमाण हो। यही असन्तुष्टिले गर्दा उनले लाहुरे जीवन छाडिदिए र आफ्नो मातृभूमि नेपालको गोम्बोङ गाउँमा फर्के(तामाङ, २०८२ साउन ९)।

स्वदेश फर्किएपछि सन् १९५५ ताका नै बि.पि. कोइरालाले नेतृत्व गरेको नेपालमा आधारित प्रजातान्त्रिक समाजवादी व्यवस्थाका नारा, नीति तथा कार्यक्रमहरूले उनलाई आकर्षित तुल्याएका थिए(फ्युबा-तामाङ, शहिद छेज्युः एक स्मरण, २०८०)। ‘जसको जोत, उसको पोत’, श्रमिकको अधिकार स्थापना, बिर्ता उन्मुलन र राजारजौटा उन्मुलन जस्ता मुख्य नाराहरूले उनलाई विशेष रूपमा प्रभावित पारे(तामाङ, २०८२ साउन ९)। बि.पि. कोइरालाको ‘जसको जोत, उसको पोत’ जस्ता नाराले उनलाई आकर्षित गर्नुले उनको संघर्षको मूल जड सामन्ती शोषणविरुद्धको वर्गसंघर्षमा रहेको स्पष्ट हुन्छ।
अङ्ग्रेजी भाषामा छेज्यु तामाङको जीवनीको सार तर सन्दर्भ पुस्तक वा लेखको स्रोत जानकारी नभएको स्रोतः रबिन्द्रजङ तामाङको सङ्ग्रहबाट

४. खनियावास विद्रोह र भूमिगत संघर्ष

नेपालमा प्रजातान्त्रिक शासन सुरु भएता पनि छेज्यु तामाङको जन्मथलो सत्यदेवी र आसपासका गाउँहरूमा ‘तमसुक आतङ्क’ र सामन्ती शोषण यथावत थियो(फ्युबा-तामाङ, क्रान्तिकारी सेक्के तामाङः खनियाबास विद्रोहका अगुवा, २०७४)। यो एक महत्वपूर्ण विरोधाभास हो जसले राष्ट्रिय स्तरमा भएका राजनीतिक परिवर्तनहरूले स्थानीय स्तरमा जनताको जीवनमा तात्कालिक प्रभाव नपारेको यथार्थलाई उजागर गर्दछ । यसले देखाउँछ कि प्रजातन्त्रको स्थापना केवल राजनीतिक सत्ता परिवर्तन मात्र थियो, सामाजिक-आर्थिक संरचनामा गहिरो परिवर्तन ल्याउन सकेको थिएन 5। ‘तमसुक आतङ्क’ को निरन्तरताले केन्द्रीय सरकारको पहुँच र प्रभावकारिताको अभाव वा सामन्तीहरूसँगको निहित स्वार्थको गठबन्धनलाई संकेत गर्दछ ।

यसै पृष्ठभूमिका छेज्यु तामाङ, काजिमान तामाङ, दामन पाख्रिन, तुलबहादुर तामाङ र सेक्के तामाङहरूसँग मिलेर २०१६ सालको खनियावास विद्रोहमा होमिए। यो विद्रोह स्थानीय सामन्तीहरूको शोषण र ‘तमसुक आतङ्क’ विरुद्धको प्रत्यक्ष संघर्ष थियो । यसले छेज्यु र उनका सहकर्मीहरूले लडेको लडाइँ केवल राजनीतिक प्रणालीविरुद्ध मात्र नभई, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानताका लागि पनि थियो भन्ने स्पष्ट पार्छ । यो विद्रोहले नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको बहुआयामिक चरित्रलाई उजागर गर्दछ ।

विद्रोहको परिणामस्वरुप, काजिमान तामाङ, दामन पाख्रिन, सेक्के तामाङ लगायतका सहकर्मीहरू जेलमा परे(फ्युबा-तामाङ, क्रान्तिकारी सेक्के तामाङः खनियाबास विद्रोहका अगुवा, २०७४)। अन्य कैयौँ उत्तरी धादिङका तामाङहरूले जरिवाना तिर्नु पर्‍यो। त्यसबेला रु १७०० जरिवाना जुटाउन एकदमै गाह्रो भएको आन्दोलनमा सहभागी एक पेमा तामाङका छोरा चिज तामाङको अनुभव छ(फ्युबा, २०७०)। रु १७०० जरिवाना जुटाउन गाह्रो भएको अवस्थामा धेरै सहकर्मीहरूले सम्झौता स्वीकार गरेको हुनसक्छ। तर, छेज्युको असहमतिले उनी केवल तात्कालिक समस्या समाधानमा मात्र केन्द्रित नभई, प्रणालीगत अन्यायको मूल जरो उखेल्न चाहन्थे भन्ने देखाउँछ ।

राज्यको पुनः सम्झौता गर्ने र आफूहरू नै दोषी भएको प्रमाणित गर्न खोज्ने नीति र त्यसलाई सहर्ष स्वीकार गर्ने सहकर्मीहरूको व्यवहार छेज्युलाई ठीक लागेन। राज्यले विद्रोहीहरूलाई ‘दोषी’ प्रमाणित गर्न खोज्नु भनेको उनीहरूको जायज मागलाई आपराधिक गतिविधिमा परिणत गर्नु थियो। छेज्युको यस नीतिको अस्वीकृतिले उनको क्रान्तिकारी चेतना र न्यायप्रतिको अटल प्रतिबद्धतालाई उजागर गर्दछ । खनियावास विद्रोहपश्चात् उनी भूमिगत भए(तामाङ, २०८२ साउन ९)। यो अडानले उनलाई थप जोखिमपूर्ण भूमिगत जीवन र अन्ततः शहादतको बाटोमा डोर्‍यायो । उनले मार्पाकमा समेत विद्रोह चर्काए। थप विद्रोह गर्ने मनसायले तुलबहादुर तामाङ र छेज्यु तामाङ सम्झौतामा नआई भारततर्फ भागे (फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)। पछि प्रजातान्त्रिक सरकारलाई अपदस्त गरियो , जसले देशमा थप राजनीतिक अस्थिरता ल्यायो ।

५. शहादत: अन्तिम बलिदान र अमरत्व

खनियावास विद्रोहपश्चात् भूमिगत भएका छेज्यु तामाङले संघर्षको बाटो छाडेनन् । प्रजातान्त्रिक सरकार अपदस्त भएपछि देशमा पुनः निरंकुशता हावी भयो, जसले उनको संघर्षलाई अझ जटिल बनायो। उनले मार्पाक लगायतका अन्य क्षेत्रमा पनि विद्रोह चर्काएर तुलबहादुर तामाङसँग मिलेर भारततर्फ भागे, सम्झौता स्वीकार नगरी थप विद्रोह गर्ने मनसायका साथ उनीहरु सुवर्णशम्शेर भेट्न कलकत्ता पुगे (तामाङ, २०८२ साउन ९)।

उनको जीवनको अन्तिम क्षण चितवन आक्रमणमा सहभागितासँग जोडिएको छ। उनी चितवन आक्रमणमा सहभागी भएर भाग्दै गर्दा पर्सातर्फ लागेका थिए। सन् १९६२ जुन २९ तारिखमा पर्साको रानीगञ्जमा शाही सेनाको टोलीले उनलाई भेट्टाएर गोली हानी मारेको थियो (फ्युबा-तामाङ, शहिद छेज्युः एक स्मरण, २०८०)।

यो घटनाक्रमले उनको मृत्युको सन्दर्भलाई फराकिलो बनाउँछ । खनियावास विद्रोह स्थानीय सामन्तीविरुद्धको थियो, तर उनको शहादत प्रजातन्त्रको अपहरणपछिको शाही सत्ताको दमनको परिणाम थियो । यसले देखाउँछ कि छेज्युको संघर्ष केवल स्थानीय शोषणविरुद्ध मात्र सीमित थिएन, बरु यो राष्ट्रिय स्तरमा प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना र निरंकुशताको अन्त्यका लागि पनि थियो । शाही सेनाद्वारा उनको हत्याले राज्यसत्ताले कसरी फरक मत राख्ने र संघर्ष गर्ने व्यक्तिहरूलाई निर्ममतापूर्वक दमन गर्दथ्यो भन्ने प्रमाण दिन्छ। यसले उनलाई केवल एक स्थानीय विद्रोही मात्र नभई, समग्र नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका एक महत्वपूर्ण सहिदको रूपमा स्थापित गर्दछ।
सहिद छेज्यु तामाङको बनाइएको तस्विर स्रोतः रबिन्द्रजङ तामाङको सङ्ग्रहबाट

छेज्यु तामाङको शहादत उनको जन्ममिति (जुन २९, १९१७) सँग ठ्याक्कै मिल्नु (जुन २९, १९६२) एक शक्तिशाली प्रतीकात्मक संयोग हो (फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)। यो संयोग केवल एक तथ्यांक मात्र होइन, यो एक गहिरो प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको घटना हो । यसले उनको जीवनको सुरुवात र अन्त्य एउटै दिनमा हुनुलाई उनको सम्पूर्ण जीवन नै क्रान्ति र बलिदानका लागि समर्पित थियो भन्ने रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ । उनको जीवनको चक्र पूरा भएको दिन नै उनले आफ्नो सर्वोच्च बलिदान दिए, जसले उनको शहादतलाई अझ मार्मिक र अविस्मरणीय बनाउँछ । यो संयोगले उनको कथालाई केवल ऐतिहासिक तथ्यको रूपमा मात्र नभई, एक अमर गाथाको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्दछ, जहाँ व्यक्तिगत नियति राष्ट्रिय संघर्षसँग एकाकार हुन्छ ।

सहिद छेज्यु तामाङको जीवनीका मुख्य घटनाक्रमलाई निम्न तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ:

तालिका १: सहिद छेज्यु तामाङको जीवनीका मुख्य घटनाक्रम

यो तालिकाले छेज्यु तामाङको जीवनका महत्वपूर्ण मोडहरूलाई एकै ठाउँमा संक्षेपमा प्रस्तुत गर्दछ, जसले जटिल जानकारीलाई सजिलै बुझ्न मद्दत गर्दछ। यसले लेखको लामो पाठमा छरिएका घटनाहरूलाई एक सुसंगत कालक्रमिक क्रममा व्यवस्थित गर्दछ, जसले छेज्यु तामाङको संघर्षको विकास र उनको जीवनको मार्गलाई दृश्यात्मक रूपमा सुदृढ पार्छ। प्रत्येक घटनासँग सम्बन्धित स्रोत उल्लेख गर्नाले जानकारीको सत्यता र अकादमिक कठोरतालाई पुष्टि गर्दछ, जसले लेखको विश्वसनीयता बढाउँछ।

६. निष्कर्ष र योगदानको मूल्याङ्कन

सहिद छेज्यु तामाङको जीवन नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको एक महत्वपूर्ण अध्याय हो, जसले सामन्ती शोषणविरुद्धको स्थानीय संघर्ष र राष्ट्रिय प्रजातान्त्रिक आन्दोलनबीचको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ । सन् १९१७ जुन २९ मा धादिङको गोम्बोङ गाउँमा जन्मिएका छेज्युले आफ्नो प्रारम्भिक जीवनमा ‘तमसुक आतङ्क’ र ‘रकम’ जस्ता अमानवीय शोषणको प्रत्यक्ष अनुभव गरे(फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)। यस उत्पीडनबाट मुक्ति पाउन उनी भारत गए र ब्रिटिस सेनामा आबद्ध भई दोस्रो विश्वयुद्धमा बहादुरीका साथ लडे। तर, आफ्नो मातृभूमिको दयनीय अवस्था र जनताको पीडाले उनलाई लाहुरे जीवन त्यागी स्वदेश फर्किन बाध्य बनायो(तामाङ, २०८२ साउन ९)।

स्वदेश फर्किएपछि उनी बि.पि. कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवादी विचारबाट प्रभावित भएर सन् १९६० मा खनियावास विद्रोहको नेतृत्व गरे। यो विद्रोह स्थानीय सामन्ती शोषणविरुद्धको सशक्त आवाज थियो, जसले राष्ट्रिय स्तरमा प्रजातन्त्रको घोषणा भए पनि स्थानीय स्तरमा वास्तविक परिवर्तन आइनसकेको यथार्थलाई उजागर गर्‍यो । विद्रोहपश्चात् राज्यको सम्झौता नीतिलाई अस्वीकार गर्दै भूमिगत भएका छेज्युले मार्पाक लगायतका क्षेत्रमा पनि संघर्ष जारी राखे। अन्ततः, सन् १९६२ जुन २९ मा, आफ्नो जन्मकै दिन, चितवन आक्रमणमा सहभागी भई भाग्दै गर्दा पर्साको रानीगञ्जमा शाही सेनाको गोलीबाट उनको शहादत भयो(फ्युबा-तामाङ, शहीद छेज्युः एक स्मरण, २०७४)।

छेज्यु तामाङको जीवनीले नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको द्वैध चरित्रलाई स्पष्ट पार्छ: एकातर्फ केन्द्रीय सत्ता परिवर्तनको संघर्ष र अर्कोतर्फ स्थानीय स्तरमा गहिरो जरा गाडेको सामन्ती शोषणविरुद्धको जनसंघर्ष । उनको संघर्ष प्रारम्भमा स्थानीय ‘तमसुक आतङ्क’ विरुद्ध थियो , तर उनको मृत्यु प्रजातान्त्रिक सरकार अपदस्त भएपछि शाही सेनाको हातबाट भयो। यो द्वैधता महत्वपूर्ण छ। नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनलाई प्रायः राणा शासनको अन्त्य र पञ्चायतविरुद्धको लडाइँको रूपमा मात्र हेरिन्छ । तर, छेज्युको कथाले देखाउँछ कि प्रजातन्त्रको वास्तविक अर्थ केवल राजनीतिक स्वतन्त्रता मात्र थिएन, बरु सामाजिक-आर्थिक न्याय र स्थानीय स्तरमा व्याप्त उत्पीडनबाट मुक्ति पनि थियो । उनको जीवनले कसरी स्थानीय अन्यायले राष्ट्रिय आन्दोलनमा योगदान पुर्‍यायो र कसरी राष्ट्रिय राजनीतिक परिवर्तनले स्थानीय संघर्षलाई प्रभावित गर्‍यो भन्ने कुराको एक उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ । उनको शहादतले यी दुई संघर्षका धाराहरू एकै ठाउँमा मिसिएको र दुवैको महत्वलाई स्वीकार गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिन्छ ।

छेज्यु तामाङको बलिदान केवल एक व्यक्तिको मृत्यु नभई, नेपालमा प्रजातन्त्र र सामाजिक न्यायका लागि लडिरहेका असंख्य योद्धाहरूको प्रतीक हो । उनको शहादतले निरंकुश शासनविरुद्धको संघर्षको निरन्तरता र सीमान्तकृत समुदायहरूको मुक्ति आन्दोलनको महत्वलाई स्थापित गर्दछ । उनको जीवनले कसरी व्यक्तिगत पीडा राष्ट्रिय संघर्षको प्रेरणा बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछर उनको शहादतले भावी पुस्तालाई न्याय र समानताका लागि निरन्तर संघर्ष गर्न प्रेरित गरिरहनेछ । उनी नेपालको इतिहासमा अमर सहिदको रूपमा सदा स्मरणीय रहनेछन् ।

References

गोपाल फ्युबा-तामाङ. (असोज २८, २०७४). सहिद छेज्युः एक स्मरण. धादिङ पोष्ट.
तामाङ, र. (२०८२ साउन ९).अन्तर्वार्ता.काठमाडौ: गोपाल फ्युबा र उदय दोङ.
फ्युबा, ब. (२०७०, माघ).नेपाली राजनितमा खनियाबास काण्ड र जातीय दृष्टिकोण.तामाङ डाजाङ, pp. २८-३०.
फ्युबा-तामाङ, ग. (२०७४).क्रान्तिकारी सेक्के तामाङः खनियाबास विद्रोहका अगुवा.नुवाकोट: सुकबहादुर र टशीपल्मो तामाङ.
फ्युबा-तामाङ, ग. (२०८०, वैशाख २३).शहिद छेज्युः एक स्मरण.प्रदेश पोर्टल.
फ्युबा-तामाङ, ग. (२०८२).दामन पाख्रिनः खनियाबास विद्रोहका नायक.काठमाडौ: दामन पाख्रिन स्मृति प्रतिष्ठान.
योञ्जन-तामाङ, अ. (२०६९).अझेलमा तामाङ सहिदहरु.काठमाडौ: यम्बुरी बुक पोइन्ट.